Ыам ыйын 8 күнүгэр, нэһилиэкпит «Кыайыы» скверигэр биһиги эһээлэрбит, эбээлэрбит, хос эһээлэрбит, хос эбээлэрбит хорсун быһыыларыгар, кинилэр тохпут хааннарыгар уонна кыайыыга дьулуурдарыгар сүгүрүйүүбүт бэлиэтэ — «Өйдөбүнньүк чүмэчи» аахсыйа буолан ааста.
1941 сыл, бэс ыйын 22 кунэ. Былыта суох халлаанҥа этиҥ эппитинии суостаах сурах Ийэ дойдуга тарҕаммыта. Фашистскай Германия 190 дивизията, 4300 танката, 47200 орудията, 4980 бойобуой самолета, 17200 миномета эйэ – дэмнээх олохтоох советскай Союһу сир үрдүттэн имири эһэргэ, сири – дойдуну күл – күдэрик онорорго, ыһарга соруммута.
Ийэ дойдубут бары муннуктарыттан эдэр, чэгиэн эр дьон сэриигэ аттаммыттара. 1418 күннээх түүн сэрии уота кытыастыбыта. Дэриэбинэлэр, куораттар урусхалламмыттара. Кыа хаан халыйбыта, харах уута тохтубута… Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ Мэҥэ — Хаҥалас улууһуттан 4198 киһи кыттыбыта. Үгүс саллаат сырдык тыыннара сэрии толоонугар быстыбыта.
Тыылга хаалбыт дьон «барыта фронт туһугар» диэн ыҥырыынан бэйэлэрин умнан туран, үлэ үөһүгэр сылдьыбыттара, аччыктааһыны – хоргуйууну тулуйан, баардарын – суохтарын Ийэ дойдуну көмүскүүр баҕаттан толук биэрэн, сэрии толоонуттан кэлэр сурахтарынан күнү – ыйы кээмэйдээн, син биир кыайыахтаахпыт диэн эрэллээх санаалаах олорбуттара, үлэлээбиттэрэ.
Мэҥэбит нэһилиэгиттэн барыта 113 киһи уоттаах сэриигэ барбыт, олортон 57 саллаат уот сэрии алдьархайдаах кыргыһыы хонуутугар эргиллибэттии охтубуттара, улууспутуттан 2136 киһи улуу кыайыы көтөллөөх төрөөбүт дойдуларыгар төннүбүттэрэ, нэһилиэкпитигэр 56 эрэ киһи тыыннаах эргиллэн эйэлээх олоҕу тутуспута.
Улуу кыайыы олохтоммута 81 сылын көрсө, Улуу кыайыыны аҕалсыбыт саллааттар, тыыл кыһалҕалаах олоҕун олорбуттар, кэм кэрдии ааһан, бу үөрүүлээх күнҥэ үгүстэрэ кыайан тиийбэтилэр. Аҕа көлүөнэ эриирдээх – мускуурдаах, араас историческэй түгэннэрдээх олоҕуттан биир кэрдииһин – Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии сылларын – фронт уонна тыыл кыттыылаахтарынан киэн туттабыт, албан ааттарыгар сүгүрүйэбит…
Улуу Кыайыыны уһансыбыт, эйэлээх халлааны бэлэхтээбит сэрии толоонугар сырдык тыыннарын толук уурбут сураҕа суох сүппүт дьоммут, уоттаах сэрииттэн эргиллэн кэлэн, эйэлээх олоххо олорон ааспыт ытык — мааны бэтэрээннэрбит уонна Кэбээйи көһүүтүн кыттыылаахтара, тыылга улуу кыайыыны уһансыбыт биир дойдулаахтарбыт сырдык ааттарын кэриэстээн, сүгүрүйэн туран, өйдөбүнньүк гирлянданы уурдулар «Дьулурхан» байыаннай патриотическай кулууп иитиллээччилэрэ, оскуолабыт үрдүкү кылааһын үөрэнээччилэрэ салайааччы Шишигин Илья Егорович.
Дойдубут, норуоппут көҥүлүн уонна тутулуга суох буолуутун иһин олохторун толук уурбут биир дойдулаахтарбыт сырдык мөссүөннэрин, умнуллубат ааттарын, туолбатах сырдык ыраларын биир мүнүүтэлээх ытык тохтобулунан кэриэстээтибит!
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!
Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Германияны кыайыы иһин», «Японияны кыайыы иһин», «Килбиэннээх үлэтин иһин», Аҕа дойду улуу сэриитин кыайыы иһин үбүлүөйнэй мэтээллэр хаһаайына, коммунистическай үлэ ударнига, үлэ ветерана Мохначевскай Илья Аполлонович туһунан быраата, үлэ ветерана, ытык – мааны нэһилиэкпит ветерана Мохначевскай Егор Семенович кэриэстээн, чиэстээн, ахтан – санаан, кэлэр кэнчээри ыччакка сэһэргээтэ.
Бүтүн Арассыыйабыт үрдүнэн кэлэр көлүөнэбитигэр патриотическай тыыны иҥэрэр сыаллаах, сыллата ыытыллар “Өйдөбүнньүк чүмэчи” аахсыйаҕа кыттыһан, улуу кыайыы 81 сылын көрсө нэһилиэкпит «Кыайыы» скверигэр мустан сэрии толоонугар сырдык тыыннарын толук уурбут дьоммутун, уоттаах сэрииттэн эргиллэн кэлэн, эйэлээх олоххо олорон ааспыт ытык — мааны бэтэрээннэрбитин уонна Кэбээйи көһүүтүн кыттыылаахтарын, тыылга улуу кыайыыны уһансыбыт биир дойдулаахтарбытын сырдык ааттарын кэриэстээтибит.
Ыам ыйын 9 кунэ – модун кыахтаах Арассыыйа бары норуоттарын уонна көлүөнэлэрин түмэр сүрүн бырааһынньыкпыт. Бу күн олохторун толук ууран туран, Ийэ дойдуларын көмүскээбит дьоммутун махтана ахтабыт. Төһө да кэм аастын – Улуу Кыайыы кунэ хорсун быһыы, эр санаа уонна төрөөбүт дойдуга улуу таптал холобурун быһыытынан, биһиги өйбүтүгэр хаалыаҕа. Суох буоллун сэрии, суох буоллун өлүү, Туругур Эйэ! Эйэ! Эйэ!
Кинилэри умнуохтара суоҕа Улуу Кыайыы дьоллоох сааһыгар төрөөбүт көлүөнэ дьон, биһиги бүгүн уонна сарсын төрүүр оҕолорбут, ыччаттарбыт! Иннокентий Эртюков «Бүгүн» хоһоонунан уус уран ааҕыыны М.П. Габышев аатынан Балыктаах орто оскуолатын алын кылаас уолаттара толордулар.
Ол ыар кэмнэри ахтан санаан ааһар, герой аата кэпсэнэр, үтүө аат өлбөөдүйбэт, хорсун быһыы умнуллубат диэн туран, сэрии толоонугар сырдык тыыннарын толук уурбут дьоммутугар, уоттаах сэрииттэн эргиллэн кэлэн, эйэлээх олоххо олорон ааспыт ытык — мааны бэтэрээннэрбитигэр, Кэбээйи көһүүтүн кыттыылаахтарыгар уонна тыылга улуу кыайыыны уһансыбыт биир дойдулаахтарбытыгар анаан өйдөбүнньүк чүмэчилэрбитин Мэҥэ таас иннигэр, «КЫАЙЫЫ КҮНЭ» диэн сурук таһааран уурдубут.
Бу чүмэчи уоттара холбоһон, биһиги махталбыт улахан төлөнө буоллуннар!
«Өйдөбүнньүк чүмэчи» аахсыйа түмүктэннэ, ол эрэн биһиги өйдөбүлбүт түмүгэ уһуга суох. Бу чүмэчи уота биһиги сүрэхпитигэр эйэни, тапталы уонна дойдуга бэриниилээх буолууну сахтын. Кэриэс буоллун геройдарбытыгар! Кэриэс буоллун охтубут буойуттарга! Махтал буоллун кыайыыны аҕалбыт дьоммутугар! Эйэлээх олох туругура турдун!
