Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну, Саха сиригэр ийэ дойдуну көмүскээччилэр, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тыа хаһаайыстыбатын, нэһилиэкпитигэр Кыайыы сылларыгар аналлаах ырыаҕа ылланар, хоһооҥҥо хоһуйуллар, удьуор саха ууһуур-сайдар, талба талаан тахса турар уйгу сирдээх, маанылаах сиригэр, саха мааны бырааһынньыга — үрүҥ тунах ыһыахха тэрээһиннэр ыытылыннылар. Ол курдук кэнсиэр түһүлгэтигэр «Төрүт үгэскэ олоҕурбут дьиэ кэргэнинэн сайыҥҥы сахалыы мааны таҥас», «Толбоннурар уһун суһуох», «Саха кыыһа – сир сиэдэрэй симэҕэ» көрүү күрэхтэр онтон салгыы «Уйгулаах сайыны уруйдуубут!» — «Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү уонна «Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбылларын холбоһуктаах эҕэрдэ кэнсиэрэ буолан ааста.
Үөрүүлээх уйгу-быйаҥ ыһыах ыһар дьоһун күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас улууһун Аҕа баһылыга Тихонов Дмитрий Иванович мааны ыалдьыт буолан, түһүлгэҕэ мустубут нэһилиэкпит олохтоохторугар эҕэрдэ тылын тиэртэ уонна наҕараадалары туттартаата:
Мэҥэ Хаҥалас улууһун социальнай- экономическай сайдыытыгар өр сыллаах үтүө суобастаах үлэтин иһин «Мэҥэ Хаҥалас улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыгын Дмитрий Иванович Тихонов грамотынан, кыһыл көмүс илиигэ кэтиллэр чаһынан, үрүҥ тунах ыһыаҕынан эҕэрдэ суругунан наҕараадаланна Куприянов Александр Валерьевич — «Мэҥэ нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга.
«Мэҥэ нэһилиэгэ» социальнай-экономическай сайдыытыгар үтүө суобастаах үлэтин иһин «Мэҥэ Хаҥалас улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыгын Дмитрий Иванович Тихонов грамотатынан бэлиэтэннэ Артемьева Сарана Бимбаевна — Мэҥэ нэһилиэгин тыа сирин түөлбэтин сүрүннүүр специалиһа.
«Мэҥэ нэһилиэгэ» эдэр ыччат бэлиитикэтин сайдыытыгар үтүө суобастаах үлэтин иһин «Мэҥэ Хаҥалас улууһа» муниципальнай тэриллии баһылыгын Дмитрий Иванович Тихонов грамотатынан наҕараадаланна Докторова Нарыйа Ивановна — Мэҥэ нэһилиэгин тыа сирин түөлбэтин ыччат уонна дьиэ кэргэн бэлиитикэтин специалиһа.
Уйгулаах ыһыах өрөгөйдөөх чааһын кэнниттэн 3 көрүҥҥэ, ол курдук дьиэ кэргэн сайыҥҥы сахалыы таҥаһын көрүү, толбоннурар уһун суһуохтаахтар, кэрэчээн кыргыттарга халадаай ырбаахы көрүү күрэхтэрин олохтоох култуура дьиэтэ тэрийэн ыытта.
3 көрүҥ күрэхтэри маннык састааптаах дьүүллүүр сүбэ сыаналаата:
Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ – Мохначевская Парасковья Ивановна – Михаил Прокопьевич Габышев аатынан Балыктаах орто оскуолатын технологияҕа учуутала, Мэҥэ нэһилиэгин депутата, 3 оҕо тапталлаах күн күбэй ийэтэ, эйэҕэс эбээ. Дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрэ – Кычкина Анна Васильевна, уран тарбахтаах, иэйиилээх иистэнньэҥ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун норуот маастара, элбэх оҕолоох тапталлаах ийэтэ, элбэх сиэн эйэҕэс эбээтэ. Мордискина Антонина Николаевна – тарбаҕар талааннаах иистэнньэҥ, улуустааҕы Мэҥэ Уус быыстапка-дьаарбаҥка көрүүтүн призера, култуура уонна спорт эстафетатын уус-уран быыстапкаларын хас да төгүллээх лауреата, тапталлаах күн күбэй ийэ, эйэҕэс эбээ.
Ыһыахха кэлбит дьон таҥаһа-саба, тутта-хапта сылдьара былыр-былыргыттан бэйэтэ кэрэ кэпсээн буолара. Ол курдук таҥас тигиллибит матырыйаалыттан, ойуутуттан-оһуоруттан, кэтэ сылдьар киһи баайын-дуолун, майгытын-сигилитин, хайдах туруктаах олохтооҕун билэр дьон эндэппэккэ ааҕан-кэпсээн биэрэллэрэ. Уруут уруккуттан саха киһитэ эрдэттэн анал таҥас тиктэн кэтэрэ ыһыах түһүлгэтин киэргэлэ буолара – бу биһиги омук үтүө үгэспит. I -кы күрэх — Төрүт үгэскэ олоҕурбут дьиэ кэргэнинэн сайыҥҥы сахалыы мааны таҥаһын көрүү күрэҕэр уопсай 7 дьиэ кэргэн кыттыыны ылла.
Анна Геннадьевна, Иван Егорович Мохначевскайдар дьиэ кэргэн.
Татьяна Иннокентьевна, Влас Васильевич Скрябиннар дьиэ кэргэн.
Екатерина Андреевна, Иван Фомич Ноговицыннар дьиэ кэргэн.
Мария Спиридоновна, Валерий Васильевич Кычкиннар дьиэ кэргэн.
Анисия Даниловна, Иннокентий Дмитриевич Скрябиннар дьиэ кэргэн.
Вероника Афанасьевна Прибылых дьиэ кэргэнэ.
Вероника Христофоровна, Петр Владимирович Дохунаевтар дьиэ кэргэн.
Түмүккэ 1-кы миэстэ – Екатерина Андреевна, Иван Фомич Ноговицыннар дьиэ кэргэн кыайыылаах тахсан, үлэ ветерана, бастакы трактористка, Саха АССР Верховнай Советын депутата, иистэнньэҥ, Мэҥэ Хаҥалас улууһун норуот маастара, элбэх оҕо амарах ийэтэ, элбэх сиэн эйэҕэс эбээтэ Баишева Марфа Яковлевна сырдык аатын үйэтитэн оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бириистэринэн наҕараадаланнылар. Бириистэри туттартаата Марфа Яковлевна кийиитэ Стручкова Саргылана Васильевна.
2-с миэстэ – Вероника Христофоровна, Петр Владимирович Дохунаевтар дьиэ кэргэн ааттанан, үлэ ветерана, улахан дьиэ-кэргэн күн-күбэй ийэтэ, эйэҕэс эбээтэ Стручкова Анна Дмитриевна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланнылар. Бирииһи туттарда Анна Дмитриевна улахан кыыһа Захарова Анна Гаврильевна.
3 бочуоттаах миэстэ — Вероника Афанасьевна Прибылых дьиэ кэргэнэ тиксэн, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, «Германияны кыайыы иһин», Аҕа дойду улуу сэриитин үбүлүөйнэй, Сэбиэскэй Сойуус сэбилэниилээх күүстэрин 50,60 сылларыгар, «В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сааһыгар. Килбиэннээх үлэтин иһин», сэриигэ, үлэҕэ килбиэнин иһин мэтээллэр хаһаайына, үлэ, сцена ветерана, Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун бочуотун кинигэтигэр киирбит, быйыл төрөөбүтэ 105 сааһынан Скрябин Василий Иванович сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Василий Иванович сиэн кыыһа Гоголева Елена Васильевна.
Дьиэ кэргэн сахалыы таҥаһын көрүү күрэҕин бары кыттыылаахтарыгар аймахтара тахсан сэмэй бэлэхтэрин үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттартаатылар.
Кэрэ аҥарга айылҕа анаабыт ураты киэргэлэ – субуллар суһуоҕа буолар. Кырдьыга даҕаны, уһун суһуохха туох эрэ таайыллыбат таабырын, сүрэҕи сылаанньытар, киһини тардар-угуйар күүс баар. Ол туһунан уус-уран тыллаахтар былыр даҕаны, аны даҕаны туойдулар ини, эгэлгэ тыл арааһын эттилэр ини, эппэтилэр ини… Хара баттах, хойуу баттах, нуолур баттах… Субурхай суһуох, солко суһуох, долгун нуоҕай суһуох… баттах сыыйыллар, субуллар, суһумнуур, толбоннурар, баттах санааргыыр, санньыарар… Былыргы саха санаатыгар нарын-намчы дьүһүннээх, номоҕон быһыылаах кыыс-дьахтар тоҕус былас да буолбатар, толбонноох суһуохтаах эбитэ үһү. Былыр баай ыал кыыһын баттаҕын тоҕус суһуох гына өрөллөрө. Орто баай кыыһын баттаҕа сэттэ суһуохтаах, оттон кыра баайдаах дьон кыыһа үс суһуохтаах буолара үһү. Оттон кэргэннэнэ илик эдэр кыыс баттаҕын икки гына өрүнэр, кэргэннээх дьахтар биир гына өрүнэр идэлээх эбит. Онон, сахалар кыыс оҕо баттаҕын кыра эрдэҕиттэн үүннэрэр, уһатар идэлээхтэрэ, кыыһы баттаҕын көрөрөгө-харайарга, бэрийэргэ үөрэтэллэрэ. Хойуу баттах, уһун суһуох кыыс-дьахтар киэн туттар суола, аргыһа-доҕоро, биир улахан ииһэ-үлэтэ буолара. II -с күрэх — «Толбоннурар уһун суһуох» 19-тан үөһээ саастаах кэрэ аҥардар аһаҕас күрэҕэр уопсайа 4 кэрэ аҥар кытынна.
I-кы түһүмэх бэйэни билиһиннэрии.
Иванна Макарова.
Виктория Петрова.
Антонина Николаевна Мордискина.
Антонина Дохунаева.
II-с түһүмэх — суһуох уһунун кээмэйдээһин.
Түмүккэ 16 тутум, 2 тарбах уһун суһуохтаах Виктория Петрова кыайыылаах тахсан «Толбоннурар уһун суһуох» анал ааты үлэ ветерана, оҕо уһуйааныгар бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри поварынан таһаарыылаахтык үлэлээбит, элбэх оҕо күн күбэй ийэтэ, эйэҕэс эбээтэ Харитонова Анна Ильинична сырдык аатын үйэтитэн оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бириистэринэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Анна Ильинична кыыһа Шишигина Любовь Егоровна.
2-с бочуоттаах миэстэни уонна «Долгуннурар уһун суһуох» анал ааты 10 тутум, 3 тарбах уһун суһуохтаах Иванна Макарова сүгэн, үлэ, тыыл ветерана, РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС култууратын туйгуна, Саха Республикатын «Бочуоттаах ытык кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайына, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Бочуот кинигэтигэр киирбит күн-күбэй ийэ, эйэҕэс эбээ, хос эбээ Кычкина Лукерья Дмитриевна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Кычкина Любовь Васильевна.
3 миэстэни уонна «Нууралдьыйар уһун суһуох» анал ааты 9 тутум, 3 тарбах уһун суһуохтаах Антонина Николаевна Мордискина ылан, үлэ ветерана, элбэх оҕо күн-күбэй ийэтэ, эйэҕэс эбээтэ Пестрякова Марфа Павловна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Марфа Павловна кыыһа Барабанова Анастасия Михайловна.
8 тутум, 1 тарбах уһун суһуохтаах Антонина Дохунаеваҕа көхтөөх кыттыытын иһин үтэһэлээх эт туттарылынна.
Саха таҥаһа олус сиэдэрэй оһуор-бичик ойуута киһи эрэ хараҕын халтарытар дьикти кэрэ сэһэннээх буолан, ситэн-тупсан симэхтэнэн сириэдийэр. Мааны талба саха халадаай былааччыйатын таҥныбыт саха нарын куота наскылдьыйа хаамтаҕына харахтаах эрэ хайгыыр, сүрэхтээх эрэ сөҕөр, дьикти эйгэҕэ куустарар. Саха омук таҥаһын ааҕан сиппэккин, ол эрээри хас биирдии моһуонугар, хас биирдии оһуоругар-мандарыгар олус дьэҥкэтик кэпсииллэр, итини тэҥэ ыра санааны ыпсарыы дьикти оһуорунан суруллар эбит. III — с күрэх — «Саха кыыһа – сир сиэдэрэй симэҕэ» 14-тэн 18 сааһыгар дылы кэрэ куоларга сахалыы халадаай былааччыйа күрэҕэр уопсайа 6 кэрэ куо кыттыыны ылла.
Сандаара Стручкова.
Диана Макарова.
Милена Михайлова.
Маргарита Иванова.
Милана Макарова.
Нарияна Свинобоева.
Түмүккэ Сандаара Стручкова кыайыылаах тахсан, 1-кы миэстэни ылары ситиһэн Герой ийэ, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар үтүө суобастаахтык үлэлээбит үлэ ветерана Колесова Елизавета Давыдовна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕарааданан үөрүүтэ үксээтэ. Бирииһи туттарда Елизавета Давыдовна кыыһа Трифонова Елизавета Алексеевна.
2-с бочуоттаах миэстэни Милена Михайлова ылары ситиһэн Герой ийэ, үлэ, тыыл ветерана, «Аҕа дойду сэриитин 1941-45 сылларыгар килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт Гоголева Екатерина Васильевна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Екатерина Васильевна уола Гоголев Роман Иннокентьевич.
3-с миэстэҕэ Нарияна Свинобоева тахсан, Герой ийэ, үлэ ветерана, коммунистическай үлэ ударнига, 1966 сыллаахха Саха АССР бастыҥ ыанньыксыта, В.И.Ленин 100 сааһыгар «Килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт Катакинова Анна Семеновна сырдык кэриэһигэр оҕолоро, сиэттэрэ олохтообут бирииһинэн наҕараадаланна. Бирииһи туттарда Анна Семеновна кыыһа Сергеева Евдокия Андреевна.
«Саха кыыһа – сир сиэдэрэй симэҕэ» күрэҕэр көхтөөх кыттыыларын иһин Диана Макароваҕа, Маргарита Ивановаҕа, Милана Макароваҕа үтэһэлээх эт туттарылынна.
Уйгулаах ыһыахха тэриллибит 3 көрүҥ күрэхтэри ырыанан-тойугунан, үҥкүүнэн киэргэтэн-ситэрэн биэрдилэр:
Саха омук Үрүҥ тунах ыһыаҕы үгэс быһыытынан өрө көтөҕүллэн, мааны таҥас таҥнан көрсөр. Сылтан сыл сахалыы национальнай таҥаһы кэтэр дьон үксүүр, моһуон, истиил уларыйан, тупсан иһэр. Дьахтар аймах халадаай былааччыйа кэтэн сайбаччы хаамтаҕына киһи эрэ хараҕа хайгыы көрөр, үөрэр-астынар. Самаан сайыммытын уруйдаан Үрүҥ тунах ыһыахха «Доруобуйа» түмсүү (салайааччы Ноговицына М.И.) уонна «Арчы» түмсүү (салайааччы Рожина Н.Ф.) далбар хотуттара анаан-минээн тиктибит сахалыы былааччыйаларын, сир симэҕинии сиэдэрэй танастаах, саха мааны таҥаһын — халадаайы ситэрэр хаппар симэхтэрин көрөөччүлэргэ анаан сайбайа хааман көрдөрдүлэр.
Үрүҥ тунах ыһыаҕынан, ылбаҕай ырыанан нэһилиэкпит олохтоохторун эҕэрдэлээтэ «Сайдыына» вокальнай ансаамбыл.
Музыкальнай эҕэрдэтин тириэртэ Балыктаахпыт мааны күөрэгэйэ, уус-уран самодеятельность ветерана, улуустааҕы, республикатааҕы ырыа күрэхтэрин кыайыылааҕа, призера Вера Фадеева.
Бэйэтин эҕэрдэтин тириэртэ Петр Дохунаев.
Күрэхтэр кэнниттэн салгыы үҥкүү доҕордоох, кэрэ эйгэ ыллыгын тутуһар «Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү уонна ырыа куттаах, сэргэх сэһэннээх «Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбылларын «Уйгулаах сайыны Уруйдуубут!» холбоһуктаах кэнсиэри нэһилиэкпит олохтоохторугар, ыраахтан-чугастан кэлбит ытык-мааны ыалдьыттарыгар үрүҥ тунах ыһыаҕынан бэлэх ууннулар.
Бииртэн биир, саҥаттан саҥа үҥкүүлэринэн, ылбаҕай ырыаларынан-тойуктарынан эҕэрдэ кэнсиэри киэргэттилэр:
Алын сүһүөх үөрэнээччилэрин толоруутугар ырыа «Эбии үөрэх».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү ансаамбыл толоруутугар үҥкүү «Оһуохай».
«Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбыл толоруутугар «Ырыалаах кытылга».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү ансаамбыл толоруутугар үҥкүү «Дьиэрэҥкэй».
«Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбыл толоруутугар «Фольклорнай композиция».
Кырачаан кыргыттар толорууларыгар үҥкүү «Эрэкэ-дьэрэкэ».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү ансаамбыл кыргыттарын толоруутугар үҥкүү «Кыталык Куо».
Алын сүһүөх үөрэнээччилэрин толоруутугар ырыа «Оҕо саас чуораанчык».
М.П.Габышев аатынан Балыктаах орто оскуолатын алын сүһүөх выпускниктарын толорууларыгар ырыа «Сиибиктэ».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү ансаамбыл салайааччыта Мария Кычкина уонна ансаамбыл солистката Айыллаана Сотникова толорууларыгар «Чэмэлиинэ».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү, «Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбылларын толорууларыгар ырыа «Ыллыкчаана».
«Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү, «Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбылларын толорууларыгар флешмоб үҥкүү «Россия».
«Уйгулаах сайыны Уруйдуубут!» холбоһуктаах кэнсиэри иилээн-саҕалаан ыыттылар — Милана Макарова, Сайдам Винокуров.
Күрэхтэр тэрээһинигэр кыттыһан бириистэри олохтообут убаастабыллаах дьоммутугар барыгытыгар сылаас махтал тылларын тиэрдэбит. Эһиги күндү дьоҥҥут мэлдьи биһиги сүрэхпитигэр, кинилэри ахтабыт, саныыбыт, кинилэргэ сүгүрүйэбит! Ону сэргэ сылаас махтал тылларын аныыбыт күрэхтэрбитигэр быыс булан кэлэн, дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээбит тарбахтарыгар талааннаах далбар хотуттарбытыгар, күрэхтэрбит бары кыттыылаахтарыгар. Махтал тылларын аныыбыт «Уйгулаах сайыны Уруйдуубут!» эҕэрдэ кэнсиэри бэлэх ууммут «Ыллыкчаан» көрдөрүүлээх оҕо үҥкүү ансаамбылыгар (салайааччы Кычкина М.В.) уонна «Сэргэхчэй» фольклорнай ырыа ансаамбылыгар (салайааччы Цыпандина К.Н.), М.П.Габышев аатынан олохтоох орто оскуола директорыгар Иванов Е.Н. Бу курдук өрүүтүн активнай позицияҕытын ыһыктыбакка куруутун биһигинниин бииргэ буолун, баҕарабыт тус бэйэҕитигэр, дьиэ кэргэҥҥитигэр байылыат олоҕу, дьолу саргыны!
