Бүгүн, бэс ыйын 20 күнүгэр олохтоох култуура дьиэтигэр удьуору ууһатан, аймаҕы тэнитэн, үлэни өрө тутан, күн сиригэр олорон ааспыт Варвара Григорьевна уонна Николай Прокопьевич Решетниковтар туһунан «Мин кэллим бүгүн Балыктаахпар» кинигэ сүрэхтэнэр үөрүүлээх тэрээһинэ буолан ааста.
Тэрээһин элбэх оҕо тапталлаах күн күбэй ийэтэ, эйэҕэс эбээтэ Варвара Григорьевна өрүүтүн ыллыыр “Алгыс” ырыатын кыыһа Аграфена Николаевна Попова (Решетникова) толоруутунан саҕаланна.
Быйыл улахан иллээх дьиэ кэргэн Далбар хотуна, күндү киһилэрэ, күн күбэй ийэлэрэ Варвара Григорьевна уонна аар тойон аҕалара Николай Прокопьевич 100 саастарын туолар бэлиэ сылларыгар, улахан эдьиийдэрэ Марианна Николаевна иилээн-саҕалаан ахтар – саныыр дьоннорун– төрөппүттэрин уонна убайдаах-эдьиийдэрин тустарынан дьоҕус кинигэ таһаарбыттар. Чурапчы улууһун Бахсы нэһилиэгиттэн төрүттээх аар тойон аҕалара Решетников Николай Прокопьевич, Уус-Алдан Майаҕаһыттан тардыылаах ийэлэрэ Скороходкина (Кычкина) Варвара Григорьевнаны ыаллыы сытар Матта бөһүөлэгэр кэлэн көрсөн ыал буолан, Чыаппаранан, Төҥүлүнэн олорон баран, 1958 сыллаахтан сирин-уотун, айылҕатын, дьонун-сэргэтин сөбүлээн Балыктаахха дьиэ туттан, сирдэнэн-уһаайбаланан үйэлэрин улахан аҥаарын ситэри манна олохсуйбуттара. Иллээх дьиэ кэргэн оҕолоро, Балыктааҕы дойду оҥостон,күн бүгүн туөлбэбит, дойдубут диэн ахтан-санаан ааттыыллар, оҕолорун, сиэннэрин түмэн, кэрэ кэпсээн оҥостоллор.
Кинигэ 5 түһүмэхтэн турар, түһүмэхтэринэн кылгастык ырыттахха:
1 түһүмэх: Дьоһун ыал -Решетниковтар. Бу түһүмэххэ ийэлэрэ Варвара Григорьевна Решетникова, аҕалара Николай Прокопьевич Решетников, кинилэр олохторо, төрөппүттэрэ, бииргэ төрөөбүттэрэ киэҥник сырдатыллыбыт.
2 түһүмэх: Эдьиийбит, аймахпыт, күндү киһибит. Бу түһүмэххэ ийэлэрин, эбээлэрин туһунан оҕолорун, аймахтарын, дьүөгэлэрин, чугас билэр дьоннорун истиҥ ахтыылара киирбиттэр.
3 түһүмэх: Холобур буолар убайбыт Николай Николаевич. Бу түһүмэххэ үтүө, сырдык өйдөбүлү хаалларбыт күндү убайдарын Николай Николаевич туһунан кэрэ өйдөбүл.
4 түһүмэх: Петрова Анна Николаевна. Чугас дьоно таптаан Аанка диэн ыҥыраллара. Бу түһүмэххэ Аанка, Анна Николаевна хоһоонноро, оҕолорун, дьүөгэлэрин, чугастык билэр дьонун ахтыылара киирбиттэр.
5 түһүмэх: Дойдубут, дьоммут өрүү сүрэхпитигэр. Бу түһүмэххэ Решетниковтар аймах төрүччүлэрэ, Варвара Григорьевна, Николай Прокопьевич тустарынан оҕолорун, сиэннэрин ахтыылара киирбиттэр.
Бастакынан, күндү төрөппүттэрин уонна бииргэ төрөөбүттэрин тустарынан билиһиннэрэн манна, тапталлаах Балыктаахтарыгар олохсуйан, оҕолорун улаатыннаран, төрөппүттэрин дьиэлэрин, тэлгэһэлэрин көрөн-истэн олорор улахан эдьиийдэрэ Марианна Николаевна Решетникова дириҥ ис хоһоонноох, истиҥ ахтыы оҥордо.
Ити курдук кинигэҕэ күндү дьоммут дьоҥҥо-сэргэҕэ эйэҕэс сыһыаннарынан, үтүө майгыларынан, оҕолорун, сиэннэрин санааларыгар, ис дууһаларыгар туохха да тэҥнэммэт үтүө өйдөбүл буолан уостан уоска тиһиллэн, үйэлэргэ кэлэр кэнчээри ыччаппытыгар кэрэ кэпсээн буолаллар диэн туран, истиҥник ахтан-санаан ааста В.Г. уонна Н.П. Решетниковтар сиэннэрэ, Николай Николаевич уола Решетников Василий Николаевич.
Кинигэ сирэйдэрин арыйдах аайы күндү дьонноро — төрөппүттэрэ кэрэ сэбэрэлэрэ, дьоһун майгылара, олоххо дьулуурдара, моһоллору туоруур күүстээх санаалара арыллан иһэллэр.
Тапталлаах эдьиийдэрэ, балтылара Анна Николаевна Петрова (Решетникова) туһунан истиҥник ахтан аастылар. Кини эдэр сааһыгар ыарахан ыарыыга ыллардар даҕаны, кытаанах санаалаах буолан, туруоруммут сыалын ситиһэн, олоххо дьулуурунан, дьылҕа хаан кытаанах тургутууларын ааспыта. Анна Николаевна оҕолорун атахтарыгар туруортаан, олох киэҥ аартыгар үктэннэрбитэ.Төрөөбүт Балыктааҕын ахтан, хоһоон анаан суруйара, хоһооннорун ырыа гынан көтүппүтэ. Аныгы технологияны туһанан, дьиэ кэргэн архыыбыттан, улахан экраҥҥа Анна Петрова тылыгар уонна мелодиятыгар “Дойдум ахтылҕана” уонна “Мин кэллим Балыктаахпар”, ырыаларын бары олус долгуйа автор Анна Петрова бэйэтин толоруутугар иһиттибит.
Эбээлээх эһээлэрин туһунан истиҥ иһирэх ахтыыны оҥорон тыл эттэ Анна Николаевна кыыһа, Варвара Григорьевна, Николай Прокопьевич сиэн кыыстара Клавдия Александровна Олесова.
Күн сирин көрбүт саҥа кинигэбит оҕолорго, сиэннэргэ, хос сиэннэргэ саамай күндү үйэлээх бэлэх буолан, дьиэтээҕи библиотекаларыгар биир сүрүн миэстэни ылыа, саамай ааҕыллар кинигэ буолуо диэн эрэнэбит диэн туран Аграфена Николаевна кыыһа, Варвара Григорьевна, Николай Прокопьевич сиэн кыыстара Ксения Захарова «Ийээ сыллаан ылыым, дуу” Степан Дадаскинов тылыгар, Владимир Индигирскэй мелодиятыгар ырыаны олус истиҥник толордо.
Варвара Григорьевна нэһилиэккэ буолар тэрээһиннэр актыыбынай кыттааччыта, ыһыах үөрүүлээх аһыллыытын солбуллубат уус тыллаах алгысчыта, оһуохай тылын эттэҕинэ, бэйэтэ ис иһиттэн устар ууну сомоҕолуур тыла-өһө тахсан иһэринэн уратылаах этээччи, кини төһө даҕаны профессиональнай ырыаһыт буолбатаҕын иһин, айылҕаттан талааннаах буолан, уус-уран самодеятельность көхтөөх кыттааччыта этэ. Тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылла уонна эҕэрдэ тылын тириэртэ «Мэҥэ нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга Куприянов Александр Валерьевич.
Бэйэлэрин истиҥ ахтыыларын оҥорон, сырдык санааларын тириэртилэр:
Саха Республикатын үөрэҕин туйгуна, Российскай Федерация уопсай үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ Марфа Иннокентьевна Ноговицына.
Саха Республикатын тыа хаһаайыстыбатын туйгуна олохтоох ветеринарнай учаастак сэбиэдиссэйэ Лариса Лаврентьевна Кычкина.
“Сүрэх тыа” түөлбэтин олохтоохторун аатыттан Наталья Гаврильевна Ноговицына.
Кинигэ сүрэхтэниитинэн эҕэрдэлэрин тириэртилэр Марианна Николаевна чугас дьүөгэлэрэ.
Бэйэлэрин эҕэрдэлэрин тириэртилэр Валентина Борисовна Березкина уонна Сүрэх тыаҕа ыаллыы улааппыт Маргарита Васильевна Катакинова.
Бэйэтин истин эҕэрдэтин тириэртэ Решетниковтар аймах күтүөттэрэ, биир дойдулаахпыт ис дьыала министерствотын ветерана, полковник, мировой судьуйа Никитин Николай Викторович.
Ыраахтан айаннаан кэллим төрөөбүт дойдубар, астына көрдүм Балыктаах эбэбин, дорообо алааһым барахсан, ыраах да сырыттарбын, көрөбүн алааспын мин түүлбэр, үүнэ-сайда тур сүүһүнэн уот лаампалаах, төрөөбүт, улааппыт дойдум – Балыктаах! Тэрээһини Петр Дохунаев уонна Вера Фадеева сэргэх ырыалара – тойуктара ситэрэн, киэргэтэн биэрдилэр.
“Махтал күндү дьоммутугар — орто дойду күнүн көрдөрөн, ааккытын ааттатар, олоххутун салҕатар кэнчээри ыччат дьоҥҥутуттан” — диэн тылларынан саҥа кинигэ сүрэхтэниитин түмүк тылын эттэ эдьиийдэрэ Решетникова Марианна Николаевна.
Дьиҥнээхтик таптаһар дьонтон төрөөбүт оҕолор — дьоллоохтор, эйэлээхтэр. Биһиги төрөппүттэрбит сырдык мөссүөннэрин куруук ахта-саныы сылдьабыт, кинилэр үлэ үөрүйэхтэригэр, сүрэхтээх дьон буола ииппиттэригэр муҥура суох махталбыт улахан. Ол иһин биһиги оҕолорбутуттан маннык махталы ылар курдук гына иитиэхтээхпит диэн сыал – сорук туруорунабыт. Кинилэр үтүө ыра, баҕа санаалара, кэнэҕэски кэнчээри ыччаттарыгар салҕанан бара туруо диэн түмүк тылы бигэргэтэн,махтал тылларын ситэрэн нарын – намчы хотугулуу үҥкүүнү бэлэх уунна Варвара Григорьевна, Николай Прокопьевич кыыстара, эмчит идэлээх Аграфена Попова уонна хомуска дьүһүйүүнэн эҕэрдэтин тириэртэ кыра уоллара Василий Николаевич Решетников.
Салгыы үйэлэри уҥуордаан илдьэ кэлбит үтүө үгэстэрбитин, төрүт култуурабытын үйэтитэн, кэнчээри ыччаттарбытыгар тиэрдэр баҕаттан, тоҥолох тоҥолохтон ылсыһан, илии-илииттэн тутуһан үҥкүүлээн сэгэлдьийэн, эһиэкэйдээн эйээритэн, оһуокайдаан ойуолаан, Балыктаах бөһүөлэгин уус–уран самодеятельноһын бэтэрээнэ, оһуохай этээччи Варвара Григорьевна Решетникова сырдык аатын үйэтитэн, 2 бөлөҕүнэн, 1 бөлөх — 50 саастарыгар дылы, 2 бөлөх – 50 саастарыттан үөһэ этээччилэргэ оһуохай күрэҕэ тэриллэн ыытылынна.
Оһуохай ирдэбилэ: 1. Оһуохай күрэҕин кыттааччылара эр киһититтэн, дьахтарыттан тутулуга суох икки бөлөххө арахсан кытталлар – 50 саастарыгар дылы этээччилэр уонна 50 саастарыттан аҕа этээччилэр. 2. Оһуохай ис хоһооно — Улуу Кыайыы 80 сыла, Балыктаах нэһилиэгэ, аймах-хаан дьон туһунан. 3. Толоруу бириэмэтэ – 7-10 мүнүүтэ. Сыаналааһын ирдэбиллэрэ: 1. Этээччи куолаһын чөллөркөйө, уһун тыына. 2. Этэр тылларын ис хоһооно, баайа, уус-урана. 3. Оһуохай этиллибит тематын толору арыйыы. 4. Сахалыы таҥас, мал-сал кэрэ көстүүтэ. 5. Оһуохай тутулун тутуһуу.
Дьүүллүүр сүбэ састаабыгар үлэлээтилэр: Попова Аграфена Николаевна, Олесова Клавдия Александровна, Стручкова Сардана Степановна.
Варвара Григорьевна сөбүлээн ыллыыр ырыатынан эҕэрдэтин тириэртэ Саргылана Дмитриевна Катакинова.
Оһуохайы аан бастакынан таһаарда Аграфена Николаевна.
Тэрээһиҥҥэ кэлбит нэһилиэкпит олохтоохторо, ыалдьыттара бука бары хас биирдии оһуохай таһаарыччыны кытта тэбис тэҥҥэ саха төрүт үҥкүүтүн оройуттан туттулар.
Оһуохай күрэҕин түмүгэ маннык буолла:
1 бөлөххө – 50 саастарыгар дылы этээччилэр икки ардыларыгар:
1 миэстэ- Лилия Долгунова.
2 миэстэ – Петр Дохунаев.
3 миэстэ – Елена Гоголева.
2 бөлөххө – 50 саастарыттан үөһэ этээччилэр икки ардыларыгар:
1 миэстэ – Афанасий Никифорович Протодьяконов.
2 миэстэ – Марфа Александровна Харитонова.
3 миэстэ – Надежда Федоровна Рожина.
Көхтөөх кыттыларын иһин сэмэй бэлэхтэри туттулар: Саргылана Дмитриевна Катакинова, Римма Николаевна Захарова.
Варвара Григорьевна Решетникова сырдык аатын үйэтитэн оһуохай күрэҕэр кыттыбыт бары кыттааччыларыгар ис сүрэхтэн тахсар сылаас махтал тылларын аныыбыт.
Бу курдук Варвара Григорьевна, Николай Прокопьевич Решетниковтар сырдык ааттарын үйэтитэн, оҕолоро, сиэттэрэ, хос сиэттэрэ “Мин кэллим бүгүн Балыктаахпар” кинигэ таһааттаран, биир дойдулаахтарыгар анаан – минээн саҥа кинигэ сүрэхтэниитин уонна оһуохайдьыт Варвара Григорьевна сырдык аатыгар оһуохай күрэҕин бэрт сэргэхтик, өрө көтөҕүллэн тэрийдилэр. Сэҥээрэн кэлэн кыттыыны ылбыт бары күрэх кыттыылаахтарыгар, көрөөччүлэргэ ис сүрэхтэн махтанабыт. Мэлдьи бу курдук тутуспутунан кэрэни кэрэхсии, үтүөнү үксэтэ сылдьыаҕыҥ! Бука барыгытыгар чэгиэн туругу, этэҥҥэ буолууну баҕарабыт!
