Балаҕан ыйын 19 күнэ — историяҕа киирбит өйдөбүнньүк күҥҥэ ытык дьоннорбутун ааттарын ааттаан, билиҥҥи сырдык олохпут иһин турууласпыттарын умнубаппыт бэлиэтин уонна Никон Михайлович Харитонов сырдык аатын үйэтитэн сүгүрүйүү, махтал биллэрэн, балаҕан ыйын 22 күнүгэр, Кыайыы скверигэр, нэһилиэкпит олохтоохторо, эдэр ыччата, оскуола үөрэнээччилэрэ кыттыылаах өйдөбүнньүк митинг буолан ааста.
Балаҕан ыйын 19 күнэ – Саха сирин историятыгар 1942 сыл күһүнэ хара мэҥ буолан хаалбыта. Ол курдук, Саха сирин салалтатын 1942 сыл атырдьах ыйын 11 күнүнээҕи 213 №-дээх уурааҕар олоҕуран, Чурапчы оройуонун холкуостарын суһаллык, хоту балык булдугар көһөрөргө күһэйбиттэрэ. Көһөрүллүү сиэртибэтэ буолбут биир дойдулаахтарбытын кэриэстээн, кутурҕан күнүнэн ааҕабыт.
Алдьархайдаах Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Чурапчы оройуонун колхуостарын көһөрүллүүгэ барбыт дьону ахтан-санаан ааһар Кэриэстэбил күнэ, оспот сүрэх бааһа, үйэлэргэ умнуллубат улуу кутурҕан буолар. Оччолорго оройуон 41 колхуоһун 1850 хаһаайыстыбата, 5318 олохтооҕо Кэбээйи, Эдьигээн, Булуҥ оройуоннарыгар, күүс өттүнэн көһөрүллүүгэ барбыттара. Оччотооҕу былаас сөбө суох дьаһалынан толору толкуйдамматах тэрээһин алдьархайынан ааҥнаабыт. Аллараа Бэстээххэ аһаҕас халлаан анныгар 26 хонук устата борохуоту кэтэһииттэн, хоту оройуоннарга тиийэн ыалдьан, хоргуйан элбэх киһи сырдык тыыннара быстыбыта, кыһалҕалаах олох кыһарҕанын билбиттэрэ. Бу харах уулаах быһылаан историяҕа «Чурапчы алдьархайа» диэн аатынан киирбитэ. Кэбээйигэ 18 холхуос көһөрүллэн тиийбит, 2602 киһи ыытыллыбыт, ол онтон 4 колхоз — 1-гы Сииттэҕэ «Ворошилов», «Кыһыл сис» колхуостара, 2-с Сииттэҕэ «Төрүт», «Андреев» колхуостара. Кэрээнэ суох дьаһалы утаран, оччотооҕу салалтаттан Илья Егорович Винокуров күүскэ туруорсан, 1945 сыллаахха көтүттэрбитэ. История ыар чахчытын, күһэйэн көһөрүү, мөлтөх дьаһал буолбутун республика таһымыгар үрдүкү салалта 1991 сыллаахха балаҕан ыйын 19 күнүн курутуйан ахтар, кэриэстиир, үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдэр ытык иэс быһыытынан билиммиттэрэ. Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ биһиги ортобутугар суох буолбут Чурапчы көһүүтүн кыттыылаахтара күүстэрин харыстаабакка үлэлээбит, Ийэ дойду ыар күннэригэр күүс-көмө буолбут дьоммутун сырдык ааттарын, кэрэ мөссүөннэрин 1 мүнүүтэ саҥата суох өйдөөн-санаан аастыбыт.
Салгыы Чурапчы көһүүтүн кыттыылаахтарын оҕолорун аатыттан Мэҥэ нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбит, Мэҥэ нэһилиэгин уонна Мэҥэ — Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо Мохначевскай Руслан Ефимович Чурапчы алдьархайын ыар дьайыыларын,тыйыс дьыллар тымныы тыыннарын туһунан ахтыы оҥордо.
Олох барахсан бу орто туруу бараан дойдуга тохтоло суох устан иһэр сүүрүккэ майгынныыр. Ол балкыйар бааллардаах дохсун сүүрүккэ араас сыллар тоҕойдоругар үлэттэн дьоллорун булбут, үтүө дьоммут ааттара көмүс буукубаларынан суруллан, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүө өйдөбүл буолан сүрэххэ иҥэр. «Социалистическай тыа хаһаайыстыбатын туйгуна», «Туйгун суол тутааччы» бэлиэ хаһаайына Никон Михайлович Харитонов баай биографиялаах, саҕалаабыт үлэтин тиһэҕэр тиэрдэр сатабыллаах салайааччы, дьон уйгутун туһугар олорбут олоҕо, үлэлээбит үлэтэ хаһан да умнуллубаттык бииргэ үлэлээн ааспыт дьонугар-сэргэтигэр, биир дойдулаахтарын сүрэҕэр дириҥник иҥпитэ.
Никон Михайлович Харитонов тыа сиригэр колхозтары тэрийиигэ, дьон-сэргэ олоҕун тупсарыыга, онтон салгыы Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии ыар кэмигэр дьону өлүүттэн быыһааһыҥҥа, фроҥҥа көмөнү тэрийиигэ күүрээннээх үлэни сатабыллаахтык ыыппыта. Никон Михайлович Республика салалтатыгар дьаныардаахтык туруорсан, тылын ылыннаран, 1944 сыллаахха Күөлэрикигэ начальнай оскуола астарбыт улахан үтүөлээх. Бу оскуолаҕа үөрэммит оҕолортон сорохторо биллиилээх үөрэхтээх үлэһит дьон үүнэн тахсыбыттара. Кини ханна да үлэлээтэр, салайар талаанынан таһаарыылаахтык, кэскиллээхтик үлэлээбит сэбиэскэй, партийнай, хаһаайыстыбаннай үлэһиттэртэн биир бастыҥнара, республикаҕа биллибит салайааччы этэ. Күүс өттүнэн көһөрүллүүгэ барбыт холкуостар сорохторо төрөөбүт түөлбэлэригэр кыайан төннүбэтэхтэрэ. Алаҕар нэһилиэгин Ворошилов аатынан колхуос, 1944 сыллаахха Харитонов Василий Петрович правительствоҕа туруорсан, тылын ылыннаран, төттөрү көһүүгэ көҥүл ылбыттар уонна кини сүбэтинэн, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун «Социализма суола» холкуоска көрдөһүү сурук суруйан, Ноговицын Егор Тимофеевиһынан ыыппыттарын, председатель Харитонов Никон Михайлович дьаһайан, 20-чэ сыарҕалаах атынан көһөн кэлэн эрдэ бэлэмнэммит дьиэлэргэ, сорохтор ыалга дьукаах буолбуттар. Кинилэргэ Никон Михайлович биирдии сүөһү биэртэлээбит. Ол курдук, Күөлэрикигэ дьиэлэрин-уоттарын быһааран, сүөһү-ас биэрэн ыал оҥортообутун иһин, көһөн кэлбит дьон, кинилэр оҕолоро, сиэннэрэ махталлара муҥура суох. Улуу Кыайыы 60 сылыгар, Никон Михайлович Харитонов аатын үйэтитэргэ анаан, памятник туруоруллубута. Ол памятнигы, быйыл сайын Никон Михайлович сиэннэрэ Петр Иннокентьевич, Алексей Иннокентьевич Товаровтар уонна эһэтин аатын сүгэр Никон Михайлович Харитонов «Кыайыы скверигэр» тупсаран, бэйэлэрин тус эскизтарынан саҥардан, эһээлэрин аатын үйэтитиигэ кылааттарын киллэрсибиттэрэ, Балыктаах олохтоохторугар, кэнэҕэски кэнчээри ыччакка үтүө холобур буола туруоҕа.
Кэриэстэбил күҥҥэ кэлбит нэһилиэкпит олохтоохторо, ыҥырыылаах ыалдьыттара Чурапчы көһүүтүн кыттыылаахтарын уонна Харитонов Никон Михайлович памятниктарыгар сибэкки дьөрбөтүн ууран сүгүрүйүү бэлиэтин биллэрдилэр.
Оскуола үөрэнээччилэрин бөлөҕө Никон Михайлович Харитонов олорон ааспыт олоҕун, үлэтин туһунан сиһилии кэпсээн билиһиннэрдилэр. (салайааччы Молукова С.С. саха тылын уонна литературатын учуутала).
«Мэҥэ нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга Габышев Ньургун Владимирович тыл этэн, Никон Михайлович кыргыттарыгар Мария Никоновнаҕа, Марианна Никоновнаҕа олохтоох дьаһалта аатыттан махтал суруктары, Кыайыы 80 сылыгар ананан тахсыбыт саҥа кинигэлэри, ону сэргэ сиэннэригэр Петр Иннокентьевич Товаровка, Алексей Иннокентьевич Товаровка, Никон Михайлович Харитоновка Мэҥэ-Хаҥалас улууһун баһылыга Тихонов Д.И. махтал суруктарын туттарда уонна инникитин нэһилиэкпитигэр Никон Михайлович Харитонов аатынан саҥа уулусса баар буоларыгар үлэлэһэрин биллэрдэ.
Аҕаларын, эһээлэрин Никон Михайлович туһунан кыыһа, үлэ ветерана, Товарова Марианна Никоновна, кыыһа, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна Жиркова Мария Никоновна ахтыы оҥордулар уонна сквергэ анал миэстэҕэ тополь, икки араас черемуха мастары олордон бэлэх ууннулар, көрө-истэ сылдьарга көрдөстүлэр.
Салгыы М.П. Габышев аатынан Балыктаах орто оскуолатыгар кэлбит ыалдьыттарга уонна Кэбээйи көһөрүллүү кыттыылаахтарын оҕолоругар, үөрэнээччилэр, учууталлар истиҥ-иһирэх көрсүһүү тэрийэн ыыттылар. Тэрээһини иилээн-саҕалаан ыытта орто оскуола математикаҕа учуутала Габышева Светлана Антоновна.
Ол ыар кэмнэр, оччотооҕу тыйыс сыллар тустарынан ахтан-санаан аастылар:
Никон Михайлович Харитонов кыргыттара Жиркова Мария Никоновна, Товарова Марианна Никоновна.
Чурапчы көһүүтүн кыттыылааҕын Мохначевский Ефим Лонгинович туһунан истиҥ ахтыыны оҥордо уола Мохначевский Руслан Ефимович.
Чурапчы көһүүтүн кыттыылааҕын Говоров Иннокентий Федорович туһунан иһирэх ахтыыны кэпсээтэ кыыһа Марфа Иннокентьевна Ноговицына.
Чурапчы көһүүтүн кыттыылааҕын Чалкин Семен Антонович туһунан сылаас ахтыыны оҥордо уола Чалкин Семен Семенович.
Бэйэтин аҕатын уонна Никон Михайлович Харитонов туһунан ахтыыны оҕолорго анаан кэпсээтэ Павел Васильевич Габышев.
Эһээтин Никон Михайлович Харитонов пааматынньыгын туруоруутун туһунан сырдатан билиһиннэрдэ сиэнэ Товаров Петр Иннокентьевич.
Түмүккэ, Никон Михайлович Харитонов оҕолоругар, сиэттэригэр уонна Кэбээйи көһөрүллүү кыттыылаахтарын оҕолоругар оскуола устун экскурсия тэрилиннэ. Көрсүһүү сылаас астаах сандалы тула санаа атастаһыы, инники былааннар тустарынан, Никон Михайлович Харитоновка анаан оҕолоро кинигэ таһаарыахпыт диэн кэпсэтиинэн түмүктэннэ.
Алдьархайдаах Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Чурапчы оройуонун колхуостарын көһөрүллүүгэ барбыт биир дойдулаахтарбытын ахтан-санаан ааһар Кэриэстэбил күнэ, дьоҥҥо-норуокка үтүөнү оҥорбут, айымньылаахтык, кэскиллээхтик үлэлээбит, талааннаах салайааччы Никон Михайлович сырдык аатыгар сүгүрүйүү тэрээһин, нэһилиэкпит историятын биир умнуллубат страницата буолан, хас биирдии киһиэхэ, ыччакка истиҥник сөҥөн хаалыа. Тэрээһиммитигэр ыҥырыыбытын ылынан, кэлэн кыттыыны ылбыт ыалдьыттарбытыгар, Никон Михайлович кыргыттарыгар Мария Никоновнаҕа, Марианна Никоновнаҕа, сиэн уолаттарыгар Петр Иннокентьевичка, Никон Михайловичка уонна нэһилиэкпит олохтоохторугар, М.П.Габышев аатынан оскуола коллективыгар (директор Иванов Е.Н.) сылаас махтал тылларын аныыбыт. Мэлдьитин да бу курдук түмсүүлээх, көхтөөх буолан, нэһилиэкпит сайдарын туһугар айыаҕын-тутуоҕун!
